Ας θυμηθούμε τη Θεία Λένα

Μια ξεχωριστή Ελληνίδα, μια επιφανής παιδαγωγός που για 25 χρόνια «ταξίδεψε» ραδιοφωνικά χιλιάδες πιτσιρίκια με τις ιστορίες της και τα παραμύθια της προσφέροντας ουσιαστική μάθηση και ψυχαγωγία. Η Αντιγόνη Μεταξά (1905-1973), η πασίγνωστη Θεία Λένα, δίνει το… παρών εκδοτικά και εκθεσιακά.

Από τη μια, η συλλογή παραμυθιών της «Η ώρα του παιδιού» (1956), που κυκλοφόρησε πρόσφατα σε μια εξαιρετικά καλαίσθητη έκδοση (εκδόσεις Παπαδόπουλος).
Από την άλλη, η έκθεση «Αγαπημένη Θεία Λένα. Η ζωή και το έργο της» μαζί μ’ένα ντοκιμαντέρ για κείνην από τη σκηνοθέτρια και εγγονή της, Μαρία Ηλιού, όλα αυτά στο Μουσείο Μπενάκη (Κουμπάρη 1, Κολωνάκι, τηλ.210- 3671000, 3671024) από 20 Ιανουαρίου έως 12 Μαρτίου.

Κόρη εκπαιδευτικών (ο πατέρας της ήταν ο ιδρυτής της Ελληνογαλλικής Σχολής Μεταξά στην Αθήνα) με παιδαγωγικές σπουδές στο Παρίσι έκανε τα πρώτα της βήματα ως ηθοποιός συνεργαζόμενη με τον Αιμίλιο Βεάκη και τον Σπύρο Μελά. Δημιούργησε τον πρώτο θεατρικό οργανισμό για παιδιά στην Ελλάδα, από το 1933 έως το 1942, το «Θέατρο του Παιδιού» (οι Γερμανοί της το κλείσανε γιατί αρνήθηκε να συμπεριλάβει μια παράσταση του φασιστικού ιταλικού οργανισμού Μπαλίλα).

Το 1939 αποδέχεται την πρόταση να παρουσιάζει τα θεατρικά της παιδικά έργα στο κρατικό ραδιόφωνο, που μετεξελίχθηκε σε Εθνικό Ιδρυμα Ραδιοφωνίας. Από τότε και για 25 χρόνια με το οικείο όνομα της Θείας Λένας θα κάνει μαγική συντροφιά στα παιδιά με παραμύθια στην πρωϊνή εκπομπή της «Η Ωρα του Παιδιού».

Ως υπεύθυνη παιδικών εκπομπών θα χωρίσει τα προγράμματα σε τρεις ζώνες (για μικρά παιδιά, μέσης ηλικίας και μεγάλα παιδιά), θα φτιάξει την πρώτη ραδιοφωνική εφημερίδα για μπόμπιρες και σουσουράδες απ’όλη την Ελλάδα. Ιδιαίτερα δημοφιλείς οι εκπομπές της «Η Θεία Λένα στα Μικρά Παιδιά» και «Καλημέρα παιδάκια». Στη δεκαετία του ’50 και στις αρχές του 1960, σχεδόν ένα εκατομμύριο παιδιά άκουγαν τις εκπομπές της!

Ακάματη και ευφάνταστη, παράλληλα με το ραδιόφωνο έγραψε θεατρικά έργα και παραμύθια για παιδιά (συνολικά δημοσίευσε 53 βιβλία) έχοντας αξιόλογους συνεργάτες : ηθοποιούς (Μάνος Κατράκης, Αιμίλιος Βεάκης), ζωγράφους-εικονογράφους (Σπύρος Βασιλείου, Περικλής Βυζάντιος, Γεώργιος Γουναρόπουλος, Κώστας Καρυωτάκης) και συνθέτες όπως ο Μίκης Θεοδωράκης, που έγραφε μουσική για τις εκπομπές της.

Ανάμεσα στους βασικούς συνεργάτες της στο ραδιόφωνο ήταν ο σύζυγός της Κώστας Κροντηράς (ραδιοσκηνοθεσία) και η μοναχοκόρη τους Λήδα Κροντηρά η οποία εργάστηκε αργότερα ως σεναριογράφος, σκηνοθέτρια και παραγωγός. Στα χνάρια της και η κόρη της και εγγονή της Θείας Λένας, η Μαρία Ηλιού, που συνεχίζει επάξια με ιδιαίτερο ενδιαφέρον στα ντοκιμαντέρ.

Η Ώρα της χαράς και της διδαχής

Kρατώντας στα χέρια του την επανεκδοθείσα συλλογή παραμυθιών «Η Ωρα του Παιδιού» της Αντιγόνης Μεταξά, ο γράφων, μυθοδίαιτος από παιδί και ακροατής για ένα διάστημα στο ραδιοφωνικό «Καλημέρα Παιδάκια» εκεί γύρω στις αρχές της δεκαετίας του ’60, αφέθηκε στις σελίδες του βιβλίου της.

«Ταξίδεψε» ξανά, χάρηκε, συγκινήθηκε, συλλογίστηκε με τα περισσότερα παραμύθια της. Όχι μόνο από νοσταλγία αλλά κυρίως γιατί κατάλαβε τι πρόσφερε αυτή η σπουδαία γυναίκα με τις παιδαγωγικές ιστορίες της, με το ύφος και το ήθος της.

Με τη γλώσσα της δημοτικής, με απλή, λαγαρή, διαυγή γραφή, με μικρές προτάσεις και γλαφυρές στιχομυθίες. Με ήρωες παιδιά (αγόρια, κορίτσια), ενίοτε ζωάκια (κουκουβάγια, πουλάρι, κουνέλι, κ.α.) που μπλέκουν σε περιπέτειες και βρίσκονται σε δύσκολες περιστάσεις αλλά τα καταφέρνουν στο τέλος. Με ιστορίες στη φύση και στην επαρχία κυρίως αλλά και στην μικρή πόλη, με τις τέσσερις εποχές, τις γιορτές, τα ήθη και έθιμα να εναλλάσσονται αρμονικά.

Πέρα από τις περιπλανήσεις, τα παθήματα και τα κατορθώματα των μικρών ηρώων, που έτερπαν τους μικρούς αναγνώστες, κεντρίζοντας την φαντασία τους και κάνοντάς τους… συνταξιδιώτες, το σπουδαιότερο για μας είναι το ότι η Θεία Λένα κατάφερνε με τις ιστορίες της να διδάξει αξίες διαχρονικές στις παιδικές ψυχές προσφέροντας αγωγή και μάθηση.

Διδαχή. Μια λέξη και έννοια σχεδόν άγνωστη στις μέρες μας, στα χρόνια της παγκοσμιοποίησης και της προοδευτικίλας, όπου όλα… παίζουν ( τις αυθεντικές αξίες τις καπέλωσαν η ημιμάθεια, η η σύγχυση, η βαριά κουλτούρα, η πολιτική ορθότητα, η τεχνολογική τύφλωση, ο καταναλωτισμός, η φιλοχρηματία). Την σπουδαία αυτή έννοια, που καλλιέργησαν οι αρχαίοι Ελληνες (Αίσωπος, Σωκράτης, οι τρεις τραγικοί, κ.α.) τη διαστρέβλωσαν και την ευτέλισαν σοφολογιώτατοι και επαϊοντες, ταυτίζοντάς την με την άλλη άκρη, τον διδακτισμό και το κήρυγμα.

Η Αντιγόνη Μεταξά δίνει μαθήματα πολιτισμού και ανθρωπιάς περνώντας στις τρυφερές ψυχές των παιδιών αξίες όπως η καλοσύνη, η ευγένεια, το θάρρος, η ευγνωμοσύνη, η εργατικότητα, η γενναιότητα, η οικογενειακή θαλπωρή.

Τα τριάντα παραμύθια της Θείας Λένας αυτού του βιβλίου διαδραματίζονται όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στη μακρινή Κίνα, την Αφρική, την Αμερική, την Ιρλανδία και σε διαφορετικές εποχές. Διανθίζονται από όμορφες εικόνες των Περικλή Βυζάντιου, Κώστα Καρυωτάκη, Παύλου Βαλασάκη, Ελένης Περάκη, Ζωής Σκιαδαρέση.

Την επιμέλεια του βιβλίου έχει κάνει η εγγονή της, η σκηνοθέτρια Μαρία Ηλιού αναφέροντας μεταξύ άλλων στον πρόλογό της :
«Όλα τα παραμύθια της έχουν κάτι κοινό. Όλα έχουν ένα κρυμμένο μυστικό, κάτι που μας κάνει να ανακαλύπτουμε ξανά τα πράγματα μ’έναν καινούργιο τρόπο, παραμύθια που μας μαθαίνουν κάτι σημαντικό για τη ζωή μας… Σε κάνουν να «τρυπώνεις» μέσα στις ιστορίες, να ταξιδεύεις στον κόσμο της φαντασίας, στον κόσμο των παραμυθιών. Εύχομαι να αγαπήσετε αυτό το βιβλίο όσο εγώ, οι γονείς σας και οι παππούδες σας όταν ήμασταν παιδιά».

Τα παλαιάς κοπής αυτά παραμύθια της Αντιγόνης Μεταξά αξίζει να προσφέρονται για δώρο στα παιδιά είτε για να τα διαβάζουν τα ίδια είτε για να τους τα αφηγούνται γονείς, γιαγιάδες και παππούδες. Μια όαση παιδαγωγικής δροσιάς, μια μικρή αντίσταση καλού γούστου για μικρούς αναγνώστες.