Eνας σπάνιος πνευματικός άνθρωπoς

        Μνήμη Χρήστου Μαλεβίτση  (1927-1997)

  «Ο ελληνικός λόγος είναι η πηγή της ζωής μας, η λαλέουσα. Είναι το μόνο εφόδιο με το οποίο επιβιώνουμε ανάμεσα στις χιλιετίες».

Πριν είκοσι χρόνια, στις αρχές της άνοιξης του 1997, έφυγε από τη ζωή ο Χρήστος Μαλεβίτσης. Ενας ξεχωριστός στοχαστής, που σμίλεψε το δοκιμιακό λόγο επί 32 έτη αντλώντας από τα ανεξάντλητα κοιτάσματα της φιλοσοφίας, της τέχνης και της θρησκείας.

Ο Σύνδεσμος Φίλων Χρήστου Μαλεβίτση (www malevitsis.gr) τιμώντας τη μνήμη του οργανώνει ημερίδα για τα είκοσι χρόνια από την εκδημία του, το Σάββατο 29 Απριλίου, στις 10.30πμ στην Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών (Γενναδίου 8 και Ακαδημίας). Για τον διαπρεπή στοχαστή θα μιλήσουν οι Κωνσταντίνος Βάσσης, Σταύρος Γιαγκάζογλου, Σωτήρης Γουνελάς, Δημήτρης Κοσμόπουλος, Νίκος Μακρής. Συντονίζει ο δημοσιογράφος Γιώργος Βιδάλης.

«Τίποτε δεν σου ανήκει. Σου εδόθη όμως ένα κερί, η ψυχή σου. Από τότε που κατάλαβες, άναψες το κερί και  τάχθηκες να εφημερεύεις, όσο κρατάει η ημέρα. Ωσπου να έρθει ο άλλος. Θα ανάψει από το κερί σου το κερί του. Θα καθίσει στη σκοπιά σου, καθώς θα αποχωρείς.

   «Αναγκαίως δεν αποφασίζουμε. Αναγκαίως πεθαίνουμε. Αναγκαίως απολαμβάνουμε τη χαρά της ζωής και αναγκαίως αποτρυγούμε τη θλίψη της. Ομως ελευθέρως αποφασίζουμε να διάγουμε το βίο μας μέσα στον ευτελισμό ή στο ύψος της αξιοπρέπειας του υπάρχειν στον κόσμο. Την εφημερότητά μας ελευθέρως μεταστοιχειώνουμε σε εφημερία»  (από το βιβλίο του «Εφημερία»).

Θέματα που τον απασχολούσαν συχνά στα γλαφυρά, πυκνά κι ολιγοσέλιδα δοκίμιά του ήταν : ο μύθος, η ιερότητα, η γνώση, η πίστη, η παρουσία και απουσία Θεού,  η παράδοση, οι αρχαίοι τραγικοί και φιλόσοφοι, ο αποκαλυπτικός λόγος της Καινής Διαθήκης, η ομορφιά, η αυτοσυνειδησία. Αλλά και θέματα συνηθισμένα όπως το χιόνι, οι παπαρούνες ή το δάκρυ στα οποία έδινε μια τόσο όμορφη ποιητική χροιά.

«Το πιο βαρύ πράγμα στον κόσμο είναι το ανθρώπινο δάκρυ.  Είναι η μόνη περίπτωση όπου η ψυχή του ανθρώπου γίνεται ύλη και στάζει σε μια σταγόνα»  (από το βιβλίο του «Ο έγκοπος λόγος»).

Καταγόμενος απο την Καλοσκοπή Παρνασσίδος, ο Χρήστος Μαλεβίτσης υπήρξε τακτικός συνεργάτης του περιοδικού «Νέα Εστία» και της εφημερίδας «Καθημερινή» (στην τελευταία έγραφε  διεισδυτικά χρονογραφήματα στη στήλη του «Διαστάσεις» για σχεδόν δέκα χρόνια).

Εγραψε πάνω απο είκοσι βιβλία δοκιμιακού περιεχομένου : «Φιλοσοφία και θρησκεία», «Η τραγωδία της Ιστορίας», «Δυτικά της Εδέμ», «Ο φωτισμός του ανθρώπου», «Δοκίμια ιδεών», «Η ζωή και το πνεύμα», «Ο τραγικός λόγος», «Το δημοτικό τραγούδι ως περιεχόμενο της συνειδήσεως του Νέου Ελληνισμού», «Ο νεοελληνικός λόγος», «Παράκτιοι άνθρωποι», κ.α. (κυκλοφορούν όλα, όπως και οι μεταφράσεις του, από τις εκδόσεις «Αρμός»).

«Τα κείμενά μου ανάγονται στη μέριμνα του ουσιώδους. Ισως να μην μπορέσουμε να διασώσουμε το ουσιώδες. Μπορεί και να μη το γνωρίζουμε. Αρκεί όμως, η μέριμνα. Σ’ αυτή εμμένουμε δια βίου», είχε πει.

Ηταν δεινός μεταφραστής φιλοσοφικών κειμένων όπως : «Η εξέγερση των μαζών» του Ορτέγα ι Γκασέτ, «Μαθήματα φιλοσοφίας» του Καρλ Γιάσπερς, «Εισαγωγή στη Μεταφυσική» του Μάρτιν Χάϊντεγκερ, «Το θάρρος της υπάρξεως» του Πάουλ Τίλιχ, «Δοκίμιο εσχατολογικής μεταφυσικής» του ΝικολάΪ Μπερντιάεφ, κ.α.

Το αίτημα της αιωνιότητας ήταν ένα αγαπημένο μοτίβο του :

«Ο άνθρωπος είναι ένα έλασμα νοσταλγίας. Ταξιδεύει σαν άλλος Οδυσσέας, στις επίφοβες θάλασσες του χρόνου του, επιδιώκοντας το «νόστιμον ήμαρ», αποζητώντας την ημέρα του νόστου στην αρχέγονη αυθεντικότητα του. Και στο μεταξύ υφίσταται «άλγεα πολλά»… Ο ‘Ομηρος μας λέει ότι η ψυχή που παραδέρνει μέσα στη θάλασσα του ιστορικού χρόνου σώζεται όταν έχει μέσα της τη νοσταλγία της πατρίδας. Η πατρίδα για τον Οδυσσέα είναι ο χαμένος παράδεισος στη θρησκευτική γλώσσα και είναι η νοσταλγία αιωνιότητας στην ποιητική γλώσσα» (από το βιβλίο του «Η παιδεία του ανθρώπου»).

Για τους πνευματικούς ανθρώπους έλεγε :

  «Πάντα ήταν λίγοι. Κι όσο πιο άξιοι τόσο και λιγότεροι. Πάντοτε σπέρνανε και μόνο λίγος σπόρος κάρπιζε, ενώ ο περισσότερος πήγαινε χαμένος. Είναι η κατάσταση της ανθρώπινης μοίρας. Ο ρόλος των πνευματικών ανθρώπων δεν είναι άμεσος όπως του πολιτικού ή του επιστήμονα. Αρκεί να υπάρχει μια πνευματική συνείδηση. Αυτή ακτινοβολεί έμμεσα και στα κρυφά. Το έργο του πνευματικού ανθρώπου λειτουργεί μέσα στις ψυχές  διαχρονικά και τις παιδεύει και τις εκπαιδεύει και τις καθιστά ευγενέστερες» (από συνέντευξή του στην «Ελευθεροτυπία», τον Ιανουάριο του ’94).

Είχε τιμηθεί με βραβείο του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τράπεζας (1972), κρατικό βραβείο Δοκιμίου (1974), βραβείο  Ακαδημίας Αθηνών (1978) και με βραβείο του Ιδρύματος Κώστα και Ελένης Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών (1990).

Εν κατακλείδι, δύο καίριες αναφορές του, η μία για την παιδεία και την αριστεία, και η άλλη για το «καπέλλωμα» της γνώσης από την πληροφορία.

Η περιπέτεια της παιδείας (απόσπασμα)

Αν είναι να αρχίσει κάποια ανάκαμψη, από την παιδεία πρέπει να αρχίσει. Είναι όμως αδύνατο τούτη να συντελεσθεί σε ολόκληρη την εκπαιδευτική περιοχή. Διότι προς τούτο δεν είναι εκ φύσεως ικανοί ούτε όλοι οι εκπαιδευόμενοι, ούτε όλοι οι εκπαιδευτές. Λίγοι είναι οι εκ δωρεάς προικισμένοι μαθητές και δάσκαλοι. Τούτο είναι νόμος της φύσεως.

Οι πυρήνες ανακάμψεως θα σχηματισθούν σε πρότυπα σχολεία και πανεπιστήμια. Και αν το δεδομένο αυτό μπορεί να επεκταθεί, τόσο το καλύτερο. Όμως τουλάχιστο θα διασωθούν οι προικισμένοι, που τώρα καταστρέφονται μέσα στον πολτό του μέσου γενικού όρου.

Είμαστε πολύ μικρό έθνος ώστε να σπαταλούμε τις δυνάμεις που μας χαρίζει η φύση. Για χάρη του μέλλοντος του Ελληνισμού επιβάλλεται να στηθεί ένας μηχανισμός συγκεντρώσεως σε πρότυπα εκπαιδευτήρια μαθητών… Αμα θέλουμε πραγματικά την αξιοκρατία, πρέπει να εντοπίσουμε τους άξιους από την αρχή της ζωής τους και να τους δώσουμε τις δυνατότητες, ώστε να αξιοποιήσουν τη δωρεά τους. Προς το συμφέρον του Ελληνισμού (από το βιβλίο του «Οι παράκτιοι άνθρωποι»).

Από τη γνώση στην πληροφορία (απόσπασμα)

Με την έναρξη της τρίτης χιλιετίας η ανθρωπότητα εισέρχεται στην εποχή της πληροφορίας… Η πληροφορία είναι η λησμονιά της γνώσεως, είναι η φλούδα του καρπού της… Με την έκπτωση της γνώσεως σε πληροφορία εξαφανίστηκε η μεγάλη νοσταλγία. Και μένουν χωρίς ψυχικά ερείσματα η θρησκεία, η φιλοσοφία και η τέχνη. Είναι η εποχή της πληροφορίας, η εποχή της λησμονιάς…

Η ύπαρξη του Θεού, η ζωή, ο θάνατος, η ευθύνη, η αγάπη, το μίσος, ο φόνος –όλα αυτά κυκλοφορούν πλέον ως πληροφορίες.  Η οικολογική καταστροφή του πλανήτη είναι πληροφορία. Οι πόλεμοι είναι πληροφορίες. Για όλα αυτά σε πληροφορούν τα μέσα μαζικής ενημερώσεως. Όχι μόνον ακουστικώς, αλλά και οπτικώς. Όλα αυτά υπάγονται στον μηχανισμό καταναλώσεως πληροφοριών. Ο άνθρωπος έπαψε να είναι ο γνωρίζων και έγινε καταναλωτής πληροφοριών… Η γνώση σε ξυπνάει* η πληροφορία σε κοιμίζει. Κάθε δωμάτιο με συσκευή τηλεοράσεως είναι και ένα εγκοιμητήριο…

Θα ονομάζαμε την πληροφορία αθώα γνώση. Πληροφορείσαι πως ο Θεός πέθανε ή το όζον μειώνεται ή πως οι θάλασσες μολύνονται και εσύ προσλαμβάνεις τούτες τις ειδήσεις αθώος και ευτυχής καθισμένος στην πολυθρόνα σου απέναντι από το φωτερό και έγχρωμο μέσο ενημερώσεώς σου.

Πράγματι, οι άνθρωποι του καιρού μας έχουν κηρυχθεί αθώοι, επειδή εξαφάνισαν τον Θεό, που θα τους εγκαλούσε. Εναντι της γνώσεως είσαι πάντοτε ένοχος. Εναντι της πληροφορίας είσαι πάντοτε αθώος. Ολοι οι επιστήμονες που κατασκευάζουν ολοένα και καταστρεπτικότερα όπλα είναι αθώοι. Κανένας ποτέ δεν σκέφθηκε να τους κηρύξει ενόχους – ούτε η ίδια η συνείδησή τους. Και βεβαίως η γνώση της επιστήμης είναι πληροφορία στο βαθμό που δεν θέτει τον άνθρωπο προ της εσχάτης ευθύνης του έναντι της ζωής (από το βιβλίο του «Η παιδεία του ανθρώπου»).

*Το άρθρο αυτό του Γιώργου Βιδάλη δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο τελευταίο τεύχος του περιοδικού «Νέα Πολιτική».